Biyosferdeki Canlı Unsurlar Nelerdir?
Biyosfer, hayatın devam ettiği o büyüleyici, karmaşık ve bir o kadar da kırılgan ortam. İşte bu biyosferin içinde “canlı unsurlar” dediğimiz kavram, hem çok basit hem de derinlemesine sorgulamak için bir o kadar zengin. Ama öncelikle şunu netleştirelim: Biyosferdeki canlı unsurlar dediklerinde, herkesin aklına hemen hayvanlar, bitkiler, bakteriler, hatta virüsler falan gelir. Ama biraz derinleşmek gerek. Biyosferdeki canlı unsurlar sadece doğrudan gözlemlenen varlıklar değil; her biri ekosistem içinde birbirine bağlı, genetik olarak farklı, ama bir şekilde birbirinin devamını sağlayan varlıklardır.
Evet, hayatın ne kadar güzel olduğunu kabul ediyorum, ama aynı zamanda bu kadar kırılgan bir sistemin üzerine de biraz düşünmemiz gerek. Hadi gelin, biyosferin canlı unsurlarını hem sevelim hem de eleştirelim. Çünkü bir şeyleri sevmenin yolu, onları gerektiği gibi sorgulamaktan geçer.
Biyosferdeki Canlı Unsurlar: Güçlü Yönler
Biyosferdeki canlı unsurlar, dünyadaki her türlü ekosistem ve yaşam biçimini oluşturan başlıca öğelerdir. Şimdi, bu unsurları incelediğimizde gözümüze çarpan ilk şey, doğanın çeşitliliği. Biyosfer, içinde inanılmaz bir çeşitlilik barındıran bir sistemdir: bitkiler, hayvanlar, mantarlar, mikroorganizmalar, denizaltı dünyası… Her biri kendi içinde devasa bir mekanizma gibi işler.
Bu çeşitlilik, biyosferin dayanıklılığını artıran en büyük faktördür. Örneğin, ormanlar. Ormanlar, sadece oksijen sağlamakla kalmaz, aynı zamanda dünya ekosisteminin kalbi gibidir. Bir ormanın içinde, milyonlarca yıl süren evrimsel süreçlerin etkisiyle gelişmiş milyonlarca canlı organizma var. Bu canlıların her biri, kendi payına düşen rolü o kadar kusursuz yerine getiriyor ki, ekosistem dengesi bozulduğunda bunun ne kadar hızlı bir şekilde felakete dönüşebileceğini hepimiz görüyoruz.
Biyosferin güçlü yönlerinden biri de mikroorganizmalar. O kadar küçükler ki bazen gözle bile göremiyoruz, ama dünyadaki pek çok kimyasal döngünün sürmesini sağlıyorlar. Organik madde döngüsünden karbon dioksit emilimine kadar her şey bu küçük canlılardan sorumludur. Mesela, denizlerdeki planktonları ele alalım. Birer mikroskobik organizma olan planktonlar, denizlerin oksijen dengesini sağlayan ve atmosferdeki karbon seviyesini denetleyen en önemli unsurlardır. Yani, biyosferdeki canlı unsurlar, görünmeyen, ama bir o kadar hayati roller üstleniyor.
Zayıf Yönler: Sistem Ne Kadar Dayanıklı?
Şimdi gelelim bu mükemmel biyosferin zayıf noktalarına. Sık sık duyduğumuz şu cümleyi hatırlayın: “Doğa dengeyi her zaman sağlar.” Doğrudur, ama bu denge bazen o kadar kırılgandır ki, en küçük bir değişiklik büyük felaketlere yol açabilir. İşte biyosferdeki canlı unsurların zayıf noktalarından biri de tam olarak burada devreye giriyor: her şeyin birbirine olan bağımlılığı.
Bir ekosistemdeki herhangi bir canlının yok olması, başka bir canlının hayatta kalmasını doğrudan etkiler. Mesela, bal arıları. Bu minik ama önemli canlılar, ekosistemimizin önemli bir parçası olmasına rağmen, son yıllarda ciddi şekilde azalmış durumda. Bunun sebebi ne? Kirlilik, pestisitler, habitat kaybı… Sonuç? Arıların kaybı, tarım ürünlerinin üretimini ciddi şekilde tehlikeye sokacak. Biyosferin bu şekildeki hassas dengesi, insan müdahalesiyle her geçen gün daha fazla riske atılıyor.
Ve sonra, evet, insanlar. İnsan türü de biyosferin bir parçası, ama bazen onu o kadar dikkatli gözlemliyoruz ki, gözden kaçırıyoruz: biz de ekosistemi bozabilecek, doğaya zarar veren tek canlıyız. Plastik atıklar, iklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin yok olması… İnsanların biyosferdeki canlı unsurlara etkisi, öylesine büyük ki, aslında doğanın tüm bu çeşitliliğini tehdit eden en büyük unsurlar arasında yer alıyor.
Soru: Gerçekten Dengeyi Kurabiliyor Muyuz?
Biyosferdeki canlı unsurların bize sağladığı bu harika dengeyi gerçekten sürdürebilecek miyiz? Ya da daha önemli bir soru: sürdürebilecek miyiz derken, bu dengede bizim varlık gösterme şeklimiz ne kadar doğru? İnsanlık olarak doğayı kontrol altına almaya çalışırken, aslında ne kadar kontrol edebildiğimizi düşündük mü? Gerçekten doğru bir denge kurabiliyor muyuz, yoksa bu dengeyi bozarak, kendi sonumuzu hızlandırıyor muyuz?
Ve biraz da mizah katmak gerekirse, bu soruları gündeme getirdiğimizde, sosyal medyada bile sürekli “doğayla barış yapın” önerileriyle karşılaşıyoruz. Ama doğayla barış yapanların çoğu, plajda tek kullanımlık plastik ürünlerle “doğayı seviyorum” pozu atıyorlar. Hani belki de doğa sadece insanların rahatını bozmadan, kendi kendine yaşasa daha huzurlu olurdu!
Sonuç: Sadece Tüketen Bir Tür Mü Olmalıyız?
Biyosferdeki canlı unsurlar, tam anlamıyla evrimsel bir başarıyı temsil ediyor. Ancak her şeyin bir bedeli var. Bizim biyosferdeki yerimiz, sadece tüketici olarak değil, sorumlu bir katılımcı olarak nasıl şekillenecek? Şu soruyu soralım: gerçekten biyosferdeki canlı unsurların bizden beklediği kadar sorumlu ve saygılı bir tür olabiliyor muyuz?
Cevap belki de basit: her birimizin bu dengeyi korumak için yapabileceği bir şeyler var. Biyosferdeki canlı unsurlar, bu dünyadaki en değerli varlıklar. Onlara karşı sorumluluğumuzu, sadece doğal afetlerden veya “doğal dengenin bozulması”ndan sonra değil, her zaman hatırlamalıyız.